Tám năm trước tại ASIAD Jakarta, bức ảnh Diêu Minh ngồi giữa sân dang rộng hai tay đến nay vẫn còn nhiều người nhớ. Lần đó bóng rổ Trung Quốc giành trọn bốn huy chương vàng, ai xem cũng phải khen một câu "nở mày nở mặt". Ai ngờ tám năm sau ở Nagoya, năm nội dung của chúng ta không có nội dung nào vào đến chung kết, đội nam còn lần đầu tiên kể từ khi tham dự năm 1974 không chạm được tới một tấm huy chương. Sau chuyện này, mọi người đều dán mắt vào bài ghi chép của phóng viên Tân Hoa Xã, câu kết "dựa vào kinh nghiệm cũ đã khó thắng những trận đấu mới" đã chọc thủng lớp giấy dán cửa sổ.
Nhiều người đọc xong phản ứng đầu tiên là, hai HLV trưởng Quách Sĩ Cường và Cung Lỗ Minh có phải sắp "toang" rồi không? Ngay cả Chủ tịch Hiệp hội Bóng rổ Quách Chấn Minh liệu có thoát được không? Chuyện này thực sự không đơn giản như vậy, nếu thay hai HLV mà giải quyết được thì bóng rổ Trung Quốc cũng không đến nỗi đi đến bước đường hôm nay.
Chúng ta hãy bấm đốt ngón tay tính cho rõ: ở vòng bảng, đội nam thắng Kazakhstan 38 điểm, thắng Philippines 44 điểm, ba trận hiệu số 128 điểm, nhìn thành tích thì quả thật khá đẹp. Kết quả vừa vào vòng loại trực tiếp gặp Nhật Bản đã thua thẳng 20 điểm với tỷ số 77-97.
Cần biết rằng đội Nhật Bản này hoàn toàn không phải đội hình chính, Rui Hachimura, Yuta Watanabe, Yuki Kawamura đều không đến, trên sân chỉ là một nhóm cầu thủ dự bị của giải B.League cộng với sinh viên đại học. Trận tranh huy chương đồng còn khó tin hơn, bị Iran lội ngược dòng 70-79, ngay cả vị trí thứ ba cũng không giữ được.
Thông số kỹ thuật bày ra còn đau lòng hơn. Ở trận thua Nhật Bản, tỷ lệ ném trúng của Trung Quốc chỉ 38%, thấp hơn đối thủ 11 điểm phần trăm. Ném ba điểm 7/25, Nhật Bản 12/30, riêng ba điểm đã chênh 15 điểm.
Rebound thua 6 quả, trong đó bị cướp 18 rebound tấn công, tương đương việc Nhật Bản chỉ riêng các pha tấn công lần hai đã lấy đi không ít điểm. Điểm từ tình huống bóng sống 63-92, chênh gần 30 điểm. Chính Quách Sĩ Cường sau trận cũng thừa nhận, phòng ngự cá nhân, phòng ngự tổng thể, rebound đều thực sự thua đối phương.
Đội nữ nhìn có vẻ khá hơn một chút, giành được một huy chương đồng, nhưng xem xong trận bán kết thua Hàn Quốc thật khiến người ta nghẹn lòng. Tỷ số 80-85 chỉ chênh 5 điểm, nhưng diễn biến hoàn toàn không phải vậy: Trung Quốc cả trận ném ba điểm 0/13, không vào quả nào. Bên kia Hàn Quốc ném vào tới 12 quả ba điểm.
Trung Quốc thắng rebound 52-31, nhiều hơn 21 quả, ưu thế dưới rổ rành rành, Trương Tử Vũ ném 10/11 ghi 22 điểm và 7 rebound. Nhưng chính vì vòng ngoài không ném vào được quả ba điểm nào, năm cầu thủ Hàn Quốc đều co cụm bên trong để chặn Trương Tử Vũ, bóng đưa vào được mà không đưa ra được, đưa ra cũng chậm nửa nhịp. HLV Cung Lỗ Minh khi phân tích lại sau trận cũng nói thật lòng, chỉ ra các vấn đề như bóng bị ứ đọng, thiếu liên kết, yếu khâu ném rổ, phản ứng chậm chạp.
Lật lại hồ sơ các trận đấu trước đó sẽ thấy, đây thực sự không phải sụp đổ đột ngột. Ở giai đoạn một vòng loại World Cup bóng rổ nam 2027, Trung Quốc hai lần thua Hàn Quốc, tháng 7 đá sân nhà gặp Nhật Bản thua 19 điểm với tỷ số 73-92.
Sáu trận vòng loại thắng 3 thua 3, cục diện đi tiếp có lúc cực kỳ nguy hiểm. Bên đội nữ, nửa tháng trước vừa thua Pháp cách biệt 29 điểm tại World Cup, dừng bước ở tứ kết. Nói trắng ra, thất bại thảm hại ở ASIAD Nagoya lần này chỉ là đem những vấn đề đã tồn tại từ lâu ra diễn lại một lần nữa trước toàn thế giới.
Điều khiến người ta cảm khái nhất là, khi lứa cầu thủ Jakarta giành bốn huy chương vàng tám năm trước, ai có thể nghĩ tám năm sau lại ra nông nỗi này. Lần này Hàn Quốc vô địch cả bóng rổ nam lẫn nữ, Nhật Bản giành huy chương bạc cả hai nội dung, trật tự của làng bóng rổ châu Á đã lặng lẽ đổi chủ từ lâu.
Bài ghi chép của phóng viên Tân Hoa Xã, ý chính thực ra chỉ một câu: khoảng cách giữa bóng rổ Trung Quốc và trào lưu thế giới không phải là một hai cầu thủ, mà là sự chênh lệch thế hệ về toàn bộ triết lý và hệ thống.
Vài so sánh được nêu trong bài, đọc xong thật khiến người ta lạnh sống lưng. HLV trưởng đội nam Nhật Bản tại ASIAD, Taisuke Yoshimoto, từng làm chuyên viên phân tích video và trợ lý HLV ở NBA trong thời gian dài, nắm rõ như lòng bàn tay lối chơi của bóng rổ hiện đại.
Các cầu thủ Hàn Quốc tự tổ chức nhóm học tiếng Anh, chỉ để chuẩn bị cho việc xuất ngoại thi đấu sau này. Đội nam và nữ Nhật Bản đều góp mặt tại Olympic Paris, đội nữ còn từng giành huy chương bạc Olympic Tokyo. Những thành quả này không phải từ trên trời rơi xuống, mà là do người ta kiên trì làm đào tạo trẻ và cải cách hơn chục năm mà tích lũy được.
Điều đáng suy ngẫm hơn là Saburo Kawabuchi được nhắc đến trong bài, chính là nhân vật công thần năm xưa đã vực dậy bóng đá Nhật Bản, nay đem toàn bộ tư duy cải cách bóng đá áp dụng vào bóng rổ.
Khi trả lời phỏng vấn Tân Hoa Xã, ông nói rằng chấn hưng ba môn bóng lớn chủ yếu vẫn phải dựa vào các CLB chuyên nghiệp để mở rộng nền tảng, để tầng lớp bình dân thực sự yêu thích thể thao, tham gia thể thao, và điều này có lẽ chính là thứ Trung Quốc còn khá thiếu. Ông cũng chỉ ra rằng tuyển chọn tài năng tinh hoa quá sớm, thiếu cơ chế sàng lọc từng tầng qua các giải đấu, thì căn bản không thể đi xa.
Nói thẳng ra, bài viết này của Tân Hoa Xã bề ngoài nói về trận đấu, nhưng thực chất là vẽ một bức chân dung cho toàn bộ hệ thống bóng rổ Trung Quốc. Cách làm hiện nay của chúng ta là gì? Tập trung huấn luyện khép kín dài hạn, giải VĐQG và đội tuyển quốc gia hoàn toàn là hai thế giới tách rời.
HLV phần lớn là các cầu thủ nổi tiếng giải nghệ rồi trực tiếp lên nắm quyền, vẫn là lối mòn thầy dạy trò kiểu cũ. Về tuyển chọn, việc đầu tiên là nhìn chiều cao, ai cao thì nhét thẳng vào dưới rổ, có biết ném rổ hay chuyền bóng không thì chẳng ai quan tâm.
Còn phía đối thủ thì sao, HLV đều xuất thân từ hệ thống NBA, cầu thủ có thể xuất ngoại thì xuất ngoại, mỗi người đều được yêu cầu biết dẫn bóng, biết chuyền bóng, biết ném rổ. Khoảng cách thực sự không phải chút ít.
Bài viết còn dẫn phân tích của chuyên gia bóng rổ Khachaturyan, ông liệt kê cho đội Trung Quốc một loạt khuyết điểm: do dự sau khi nhận bóng, di chuyển không bóng không đủ, dẫn bóng quá nhiều khiến ra quyết định chậm. Những vấn đề này nói ra là hiểu ngay, không có vấn đề nào có thể giải quyết chỉ bằng việc tập thêm hai tháng. Đây là thói quen được hình thành từ nhỏ, là thứ mà cả hệ thống đào tạo đã nhồi vào cầu thủ, sửa đâu có dễ.
Quá phụ thuộc vào đột phá cá nhân, lùi về phòng ngự quá sâu, thiếu ý thức chuyền thêm một nhịp.
Vậy, bài viết này của Tân Hoa Xã có phải điểm tên đòi Quách Sĩ Cường và Cung Lỗ Minh từ chức không? Trên mặt chữ thì quả thật không trực tiếp nói hai chữ "từ chức", nhưng trong bài có một câu nói rất thẳng: từ Lý Nam, Đỗ Phong đến Djordjevic, Quách Sĩ Cường, ban huấn luyện đã nhiều lần thay đổi mà đà sa sút vẫn không thay đổi.
Ý của câu này quá rõ ràng: thay HLV không giải quyết được vấn đề gốc rễ. Áp lực mà hai HLV trưởng hiện đang đối mặt, nói là năng lực cá nhân bị nghi ngờ, chẳng bằng nói họ đã trở thành lối xả cho những vấn đề của cả hệ thống.
Còn Quách Chấn Minh, ông là Chủ tịch Hiệp hội Bóng rổ, ở vị trí đó vốn dĩ phải chịu trách nhiệm về kết quả. Nhưng nghĩ kỹ lại, ông mới nhậm chức năm 2025, thứ để lại từ trước vốn đã là một mớ hỗn độn: World Cup không vượt qua vòng loại, Olympic liên tục vắng mặt, những món nợ này không thể tính hết lên đầu ông. Nhưng ASIAD thi đấu thành ra thế này, là người chịu trách nhiệm số một, ông làm sao có thể hoàn toàn không bị ảnh hưởng.
Giải đấu kết thúc, hai chữ được hô vang nhất trên mạng là "thay tướng". Tối đội nam thua Nhật Bản, cụm từ "Quách Sĩ Cường từ chức" lập tức lên top tìm kiếm. Bản thân Quách Sĩ Cường cũng không né tránh, tại buổi họp báo sau trận chủ động nhận trách nhiệm, nhưng nói rõ sẽ không từ chức. Ông còn tuyên bố, sau này đội tuyển quốc gia chọn người sẽ không khóa cứng danh sách cố định, trong tám vòng đầu CBA mùa mới ai chơi tốt thì chọn người đó.
Lời tuyên bố này thực ra khá thực tế, nói ông muốn ở lại chẳng bằng nói ông tìm cho mình một con đường phù hợp, giao tiêu chuẩn chọn người cho số liệu giải VĐQG, sau này không cần phải đắn đo ai nên vào ai không nên vào nữa.
Trước đó việc chọn người cho ASIAD đã từng gây tranh cãi, Chu Kỳ chủ động nói muốn thi đấu, kết quả ban huấn luyện từ chối với lý do anh không tham gia tập huấn mùa hè. Nếu chuyện như vậy xảy ra lần nữa, cứ lấy số liệu giải đấu ra nói chuyện, không ai có thể dị nghị.
Nhưng vấn đề là, cho dù Quách Sĩ Cường và Cung Lỗ Minh thực sự ra đi, ai sẽ tiếp quản vị trí này? Bình luận viên bóng rổ Dương Nghị nói rất thẳng trong chương trình: Quách Sĩ Cường nên từ chức, nhưng hiện tại trong nước hoàn toàn không có người kế nhiệm phù hợp.
Câu này nghe chói tai nhưng là sự thật trăm phần trăm. Bấm đốt ngón tay mà xem, các HLV trưởng ở CBA hiện nay, ai chẳng phải chuyển sang từ lứa tuyển thủ quốc gia trước đây? Mọi người đều tiếp nhận cùng một triết lý huấn luyện, dùng cùng một tư duy chiến thuật, thay Quách Sĩ Cường bằng người khác thì kết quả có thể tốt hơn được bao nhiêu?
Bảy năm qua đã thay bốn đời HLV trưởng, mỗi lần thay tướng mọi người đều nghĩ HLV mới có thể mang lại luồng gió mới, kết quả đánh hai năm vẫn như cũ.
Chẳng phải điều này đã nói lên vấn đề sao, gốc bệnh căn bản không nằm ở băng ghế huấn luyện. Sự đứt gãy nhân tài trong đào tạo trẻ, sự khan hiếm các trận đối kháng trình độ cao, khuynh hướng thực dụng trong tuyển chọn, những thứ này sẽ không tự tốt lên chỉ vì thay một HLV trưởng.
Trong bài có một câu tôi đặc biệt đồng tình: trào lưu thế giới hiện nay là đội tuyển quốc gia, các giải đấu quốc tế và giải chuyên nghiệp đan xen sâu sắc với nhau, tập trung huấn luyện khép kín dài hạn hoàn toàn là đi ngược xu thế.
Cầu thủ của chúng ta quanh năm phần lớn thời gian tập trung ở đội tuyển, thời gian thực sự thi đấu các trận cường độ cao ở giải VĐQG lại không đủ. Còn phía đối thủ, cầu thủ Nhật Bản mỗi năm đá năm sáu chục trận ở B.League, chơi tốt thì sang châu Âu, sang NBA, kinh nghiệm thi đấu và nhịp độ hoàn toàn khác.
Vấn đề mang tính lâu dài hơn nằm ở khâu tuyển chọn, hiện nay chúng ta chọn mầm non, từ nhỏ đã chăm chăm nhìn chiều cao. Trương Tử Vũ cao 2m23 quả thực là thiên tài trăm năm có một, nhưng bạn không thể trông chờ thời kỳ nào cũng có một Trương Tử Vũ.
Bóng rổ hiện đại đòi hỏi cầu thủ dưới rổ cũng phải biết ném rổ, biết làm bóng, biết chuyền bóng. Chúng ta từ lứa thiếu niên đã cố định các cầu thủ cao to dưới rổ để giằng co thể lực, đến đấu trường quốc tế người ta kéo tuyến phòng ngự ra ngoài vạch ba điểm, cầu thủ dưới rổ của chúng ta liền lúng túng.
Tiếp theo sẽ đi thế nào? Trong ngắn hạn, hai HLV sẽ không ra đi ngay, dù sao chi phí thay tướng quá cao, phía sau còn World Cup phải đấu. Nhưng về trung và dài hạn, những cải cách cần làm thì không thể né tránh.
Một là phải thúc đẩy cầu thủ xuất ngoại, dù đi châu Âu hay đến G League của NBA, phải để người trẻ ra ngoài xem bóng rổ thực sự là như thế nào. Hai là cải cách đào tạo trẻ, không thể khoanh vùng học sinh giỏi quá sớm, phải để nhiều trẻ em hơn trưởng thành từ các giải đấu cơ sở. Ba là sắp xếp hợp lý quan hệ giữa CBA và đội tuyển quốc gia, đừng làm kiểu tập trung huấn luyện khép kín dài hạn nữa, để trình độ giải VĐQG thực sự được nâng lên.
Suy cho cùng, Quách Sĩ Cường và Cung Lỗ Minh có hết thời hay không thực ra không quan trọng đến thế. Điều quan trọng là, phương pháp cũ dựa vào chiều cao, dựa vào tập trung huấn luyện, dựa vào ý chí để thắng trận thực sự đã hết thời. Bài học Nagoya này, học phí đã đóng rồi, chỉ xem tiếp theo có dám thực sự thay đổi hay không.
Tài liệu tham khảo: Tân Hoa Xã - Từ giành trọn bốn huy chương vàng đến dừng bước ở tốp 4, bóng rổ hiện đại dựa vào kinh nghiệm cũ khó thắng những trận đấu mới
Cập nhật lúc 01/10/2026 01:06